ÖNSÖZ

Sovyetler Birliği’nin dağılmasına kadar tek bağımsız Türk Devleti olan Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin dışında bugün yüz milyona yakın bir nüfus Asya’nın değişik bölgelerinde kendi ayakları üzerinde durmaya çalışmaktadır.

XIX. ve XX. yüzyıl Türk Ulusları için yıkım ve felaketler dönemi olmuştur. Bu dönemin kronolojisine bir göz atılsa felaketlerin sağnak sağnak yağdığı görülür. Hele Bolşeviklik dönemi, Kafkasya ve Asya Türk’ünün tarihi içinde bir kâbus devridir. Bu zaman içerisinde bu insanlara sahip çıkacak güçlü bir elin olmayışı bir tarafa, onlara sırf insan hakları adına sahip çıkmanın, onların meselelerinin dile getirilmesinin bile utanç vesilesi addedildiği devirler görülmüştür.

Glastnost ve Prestroyka’dan sonra Türk dünyası da ister istemez gündeme gelmiştir. Glastnost sonrası hadiselere hazırlıksız yakalanan Türk aydını yeni fikirler üretmekte zorlanmıştır. Çünkü bu alanda Batılı bilim adamları sayısız araştırmalar yapmışlar ve bu araştırmalarını ileride ortaya çıkabilecek muhtemel gelişmelere hazırlıklı olmak, sömürgeci hedeflerine ulaşmak ve asırların birikimi olan Türk fobisine karşı tedbirler almak üzerine oturtmuşlardır.

Türkiye’de bugüne kadar Kafkasya ile ilgili yapılan araştırmalar ya belli bir tarih dilimini kapsamış, ya da belli bir sosyal konuyu ele almış, ya da sadece bir ülke konu edilerek yöresel veya kısmî çalışmalar dışında, tüm Kafkasya’yı içeren kapsamlı bir çalışma yapılamamıştır. Bu saha ile ilgili Milli Kütüphane’de ve YÖK Tez Dokümantasyon Merkezi’nde yaptığımız taramada tüm Kafkasya’yı kapsayan, Türklerin dini hayatını inceleyen, mastır veya doktora düzeyinde bir çalışmaya rastlanamamıştır. Sadece kayda değer bir çalışma Musa Kâzım Gülçür’ün Dağıstan’da Din Eğitimi’ni konu edinen doktora çalışmasını (basılmadı) ve İsmail Özsoy’un Dağıstan’ın Sosyo-Ekonomik Tarihi’ni (İzmir 1997) zikredebiliriz.

Bu ihtiyaç üzerine biz de Kafkasya Bölgesi’nde yaşayan Türklerin dini hayatını ele alan bir çalışma yapmaya karar verdik. Böylece Kafkasya Bölgesi’nde, başlangıçtan günümüze kadar yaşayan Türklerin ve diğer Müslüman etnik grupların dînî hayatlarını incelemeye çalışarak, bu sahada bilime bir katkıda bulunmaya gayret ettik. Bu çalışma, yedi-sekiz yıllık bir zaman diliminde birçok engelleri ve sıkıntıları aşarak sınırlı ve dar imkânlarla büyük bir zahmetle hazırlanabilmiştir. Ümidimiz odur ki, eksik de yetersiz de olsa bu alanda bir boşluğu doldurmuşuzdur. Bununla beraber çalışmamızın mükemmel olduğu iddiasında değiliz. İyi niyetimize binaen ve hatalarımızdan dolayı okuyucularımızın engin hoşgörüsü ve aflarına sığınıyoruz.

Bu araştırmada benden her türlü yardımlarını esirgemeyen danışman Hocam, Sayın Doç. Dr. Osman Cilacı’ya; fikirlerinden istifade ettiğim Prof. Dr. Kâzım Yaşar Kopraman, Prof. Dr. Mustafa Kafalı ve Prof. Dr. Mehmet Aydın’a, bu çalışmanın basılması konusunda bana büyük moral desteği veren ASAM Kafkasya Masası Başkanı Sayın Dr. Yaşar Kalafat’a, yazım hatalarının düzeltilmesi konusunda baştan sona sıkılmadan okuyup gerekli düzeltmelerin yapılmasında emeği geçen tüm hocalarıma ve meslektaşlarıma teşekkürü bir görev bilirim.

 

Konya – 2002                                                                                         Dr. Muharrem YILDIZ

ARAŞTIRMACI HAKKINDA

1957’de Antalya Gazipaşa’da doğdu. İlkokulu İçel Anamur’da okudu. 1977 yılında Antalya İmam Hatip Lisesini bitirdi. 1981’de Konya Yüksek İslâm Enstitüsü’nden mezun oldu. 1982 Ocak’ta öğretmen olarak göreve başladı. Sırasıyla Manisa Alaşehir İmam Hatip Lisesi’nde (3,5 yıl), Salihli Sekine Evren Anadolu Lisesi’nde (6 yıl), İçel Fen Lisesi’nde (7 yıl), Azerbaycan’ın Qusar şehrinde (1 yıl), Denizli Anadolu İmam-Hatip Lisesi’nde (3.5) yıl öğretmenlik görevlerinde bulundu. Halen İstanbul Atatürk Fen Lisesi’nde Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi Öğretmenliği yapmaktadır.

1989 yılında Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde “Kitâb-ı Mukaddes ve Kur’an-ı Kerim Açısından Âd, Semûd ve Lût Kavimleri” konulu Yüksek Lisans Tezi ile Dinler Tarihi Anabilim Dalı’nda Bilim uzmanı oldu. Aynı adlı üniversitede aynı bölümden “Kafkasya’da Yaşayan Türklerin Dini Hakkında Sosyo Kültürel Bir Araştırma” konulu doktora çalışmasıyla Bilim Doktoru ve Kafkasya Bölgesi alanında Uzman oldu.

1993-1994 Öğretim yılında doktora tezi konusu ile ilgili olarak saha araştırması yapmak üzere ve öğretmen olarak Milli Eğitim Bakanlığı’nca Azerbaycan’a gönderildi. Tam o dönemde çıkan Azerî-Ermeni Savaşının tüm acılarını Azerî Halkı ile özgün bir şekilde birlikte yaşadı. Bu çalışma böyle bir vasatın mahsulüdür. Araştırmacının kendi uzmanlık alanı ile ilgili değişik konularda yurtiçi ve yurtdışında çeşitli basın yayın organlarında araştırmaları yayınlanmıştır. Yazar evli ve üç çocuk babasıdır.

KITABI BURADAN INDIRIN

Kafkasya

İÇİNDEKİLER

 

ÖZGEÇMİŞ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. II

İÇİNDEKİLER……………………………………………………………………………………………………………………………………………… III-V

KISALTMALAR.. 1

ÖNSÖZ.. 2

GİRİŞ

 

KAFKASYA BÖLGESİ. 5

A. FİZİKİ OLARAK KAFKASLAR.. 6

B. SİYASİ OLARAK KAFKASYA BÖLGESİ. 7

C. DEMOGRAFİK VE ETNOGRAFİK AÇIDAN KAFKASYA BÖLGESİ. 7

D. KAFKASYA’NIN TARİHİNE KISA BİR BAKIŞ. 9

BİRİNCİ BÖLÜM

KAFKASYA’DA YAŞAYAN MÜSLÜMAN HALKLAR

A. ABAZALAR.. 11

B. LAZLAR.. 13

D. ÇERKEZLER.. 15

E. KABARTAYLAR.. 18

F. LAKLAR (Gazi Kumuklar) 19

G. TABASARANLAR.. 19

H. TALIŞLAR.. 19

I. TATLAR.. 19

İ. OSETLER.. 20

K. İNGUŞLAR.. 20

L. ÇEÇENLER.. 22 M.TÜRKLER…..…………………………………………………………………………………………………………………………………24

İKİNCİ BÖLÜM

KAFKASYA’DA YAŞAYAN TÜRKLER

A. TÜRKLER’İN KAFKASYA’YA YERLEŞMESİ. 26

B. KAFKASYA’DA TÜRK-İSLAM HANLIKLARI VE SONRASI. 27

C. RUS İŞGALLERİ ESNASINDA KAFKASYA’NIN DURUMU.. 30

D. KAFKASYA’DA YAŞAYAN TÜRKLER.. 32

 1. Acarlar. 32

2. Azerbaycan Türkleri 33

3. Avarlar (Cu-Cen) 33

4. Kumuklar. 34

5. Nogaylar. 34

6. Kundur ve Kafkasya Türkmeni 35

7. Terekemeler………………………………………………………………………………………………………………………………………… 35

8. Balkarlar (Malkarlar) 35

9. Karaçaylar. 36

 a)Karaçay ve Balkarların Bir Takım Özellikleri ………………………………………………………………. …..37

 b) Batı Kaynaklarında Karaçaylar…………………………………………………………………………………………..39

 c) XVIII-XIX .yy. da Karaçay-Balkar Türkleri 41

 d) Çarlık Sonrasında Karaçay-Balkar’ın Durumu……………………………………………………………………43

 e)Köleliğin Kaldırılması…………………………………………………………………………………………………………..46

 f) Aile Yapıları………………………………………………………………………………………………………………………..48

 g) Eğitimin Kısa Bir Serüveni………………………………………………………………………………………………….50

10. Gürcistan Türkleri 51

11. Ahıska Türkleri 52

 a) Ahıska Türkleri’nin Kısa Tarihi…………………………………………………………………………………………..53

 b) Sürgün Yılları……………………………………………………………………………………………………………………..55

 c) Günümüz Ahıska Türkleri’nin Demografik Yapısı………………………………………………………………56

E. KAFKASYA’DA MİLLİYETLERE KARŞI SOVYET POLİTİKASI VE İDARİ

 REFORM (1920-1941) 57

F. KAFKASYA FEDERASYONU ÇALIŞMALARI. 60

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

KAFKASYA’DA DİNİ HAYAT

A. KAFKASYA’DA YAŞAYAN DİNLER HAKKINDA GENEL BİLGİLER.. 61

 1. Molokonlar (Malakanlar)…………………………………………………………………………………………………………………………… 61

 2. Hazar Yahudileri………………………………………………………………………………………………………………………62

B. KAFKASYA’DA MÜSLÜMANLAR.. 63

1. Dağıstan Müslümanları 63

 2. Gürcistan Müslümanları 65

C. KAFKASYA’DA DİNİ HAYAT.. 67

Ç. KAFKASYA’YA HAS BİR KAST SİSTEMİ……………………………………………………………………………………72

 1. Molla Sınıfının Oluşması…………………………………………………………………………………………………………..73

 2. Sosyal Tabakalar Arasında İlişkiler…………………………………………………………………………………………..74

D. KAFKASYA’DA KOMÜNİZM-İSLAM MÜCADELESİ…………………………………………………………………75

 1. İslama Doğrudan Hücumlar……………………………………………………………………………………………………79

 2. Müslüman Kafkas Halklarına Yapılan Bolşevik Zulümleri……………………………………………………….81

 3. Dine Yapılan Aşırı Baskılar. 85

 4. Dînî Uygulama…………………………………………………………………………………………………………………………86

 5. Dînî Duygunun Seviyesi……………………………………………………………………………………………………………87

 6. Çare ve Çözüm Yolları……………………………………………………………………………………………………………..90

E. KAFKASYA’DA İSLAM MEZHEPLERİ………………………………………………………………………………………..91

F. KAFKASYA’DA BAŞLICA TARİKATLAR……………………………………………………………………………………94

1. Nakşibendiyye 96

2. Kadiriyye 98

3. 1917 Öncesinde Kafkasya’da Tarikatlar. 98

4. 1917 Sonrasında Kafkasya’da Tarikatlar. 103

 5. Günümüzde Tarikatların Durumu…………………………………………………………………………………………106

G. KAFKASYA’DA PİR İNANCI VE PİRLER.. 107

1. Kuzey Kafkasya’daki Kutsal Yerler. 107

 a) İslam Öncesine Ait Kutsal ve Efsanevi Şahsiyetlerin Mezarları………………………………………..109

 b) Sûfilere Ait Kutsal Yerler……………………………………………………………………………………………….110

 (1) Çeçen – İnguş Cumhuriyeti’nde……………………………………………………………………………….110

 (2) Dağıstan Cumhuriyeti’nde………………………………………………………………………………………111

2. Azerbaycan’daki Kutsal Yerler. 113

 a) 1990’dan Sonra Azarbaycan’da Pir İnancı ve Pirler………………………………………………………….115

 b) “Pir” Ziyareti ve Çeşitli İnanışlar…………………………………………………………………………………….116

 c) Azerbaycandaki Belli Başlı Pirler…………………………………………………………………………………….118

 d) Hacı Tapduk ve Şeyh Yunus Piri…………………………………………………………………………………….121

H. KAFKASYA’DA DİNİ MERASİMLER VE SOSYO-KÜLTÜREL HAYAT.. 123

1. Evlilik ve Kadın’ın Statüsü. 123

 a) Karaçay – Balkar Türklerinde Evlilik Şekilleri…………………………………………………………………125

 b) Sovyet Döneminde Karaçay – Balkar Türklerinde Aile ve Evlilik………………………………………127

 c) Harem Adetleri………………………………………………………………………………………………………………..129

 d) Kadınların Eğitimi ve Tesettür…………………………………………………………………………………………132

2. Nikâh. 134

3. Düğün Merasimi 136

4. Nikâh-Düğün İle İlgili İnançlar. 137

5. Doğum-Sünnet Olma-Sünnet Düğünü. 138

6. Karaçay- Balkarlarda Doğum, Ad Koyma………………………………………………………. …………………..140

 a) Doğum………………………………………………………………………………………………………………………….140

 b)Ad Koyma………………………………………………………………………………………………………………………141 c) Erkek – Kız İsimleri………………………………………………………………………. …………………………………………….143

 7. Karaçay Balkarlara Has Bir Gelenek: “Atalık”…………………………………………………………………….144

8. Ölüm-Cenaze Merasimi 145

 a) Karaçay’da Bulunan Kıpçak Mezarları………………………………………………………………………..146

 b) Azerbaycanda Ölüm ve Definler…………………………………………………………………………………148

 c) Taziyeler ve İhsanlar……………………………………………………………………………………………………149

 d) Bir Cenaze Merasiminden Tespitlerimiz ……………………………………………………………………..150

 e) “Sakal Salma” Geleneği………………………………………………………………………………………………151

 f) Yas Merasimleri…………………………………………………………………………………………………………..151

 g) Hayır – Şer Yeri……………………………………………………………………………………………………………153

9. Kur’an-ı Kerime Hürmet 154

10. Hac İbadeti 157

11. Geleneksel Bayramlar ve Dini Bayramlara Alternatif Sovyet Bayramları 158

 a) Dine Alternatif Sovyet Bayramları………………………………………………………………………………..159

 b) 63. Yaş Günü Kutlamaları……………………………………………………………………………………………159

 c) Lenin Cumaları…………………………………………………………………………………………………………….160

 12. Nevruz Bayramı…………………………………………………………………………………………………………………..161

 a) Nevruzun Menşei ve Atıfları…………………………………………………………………………………………161

                 b) Nevruz Âdet ve Âyinleri……………………………………………………………………………………………….164

 (1) “Semeni Honçası” Âdeti…………………………………………………………………………………….. 164

 (2) Semeni Helvası…………………………………………………………………………………………………… 164

 (3) Karabayram sofrası……………………………………………………………………………………………..164

 (4) Su Çarşambası Âyini …………………………………………………………………………………………..165

 (5) Taş Atma veya Güneşi Karşılama…………………………………………………………………………165

 (6) Güneşe Kurban Götürme…………………………………………………………………………………….165

I. KAFKASYA’DA ÇEŞİTLİ HALK İNANIŞLARINDAN ÖRNEKLER.. 177

 1. Nazar İnancı ve Nazara Karşı Tedbirler. 179

 2. Tecrübî ve İlm’i Sima ile İlgili Halk İnanışları………………………………………………………………………….167

 3. Karçay – Balkarlarda Eski ve Batıl Halk İnanışları……………………………………………………………….168

 a) Eski İnançlar……………………………………………………………………………………………………………… 168

 b) Batı İnanışlar……………………………………………………………………………………………………………….169

 İ. KAFKASYA’DA MABEDLER.. 183

K. KAFKASYA ÜZERİNE GENEL BİR DEĞERLENDİRME.. 184

 SONUÇ………………………………………………………………………………………………………………………………………………176

BİBLİYOGRAFYA.. 193

 GÖRÜŞME VE MÜLÂKATLAR………………………………………………………………………………………………………183

İNDEKS……………………………………………………………………………………………………………………………………………..185


KISALTMALAR

 

 

 

a.g.e.           :   adı geçen eser

a.g.mkl.      :   adı geçen makale

a.g.tbl         :   adı geçen tebliğ

ASAM        :   Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi

a.s.              :   aleyhisselam

B.                :   Büyük

B.D.T.        :   Bağımsız Devletler Topluluğu

B.D.Ü.        :   Bakû Devlet Üniversitesi

çev.             :   çeviren

G.K.            :   Güney Kafkasya

H.C.d.        :   Helene Carrere d’Encausse

KGB           :   Komitet Gosudarstvennoy Bezoapasnosti

K.K.            :   Kuzey Kafkasya

L.Q.C.        :   Lemercier-Quelquejay,Chantal

M.D.B.       :   Müstakil Devletler Birliği

M.E.B.       :   Milli Eğitim Bakanlığı

M.Ö.           :   Milattan Önce

Md .            :   maddesi

NKVD        :   Narodnıy Kommisariat Vnutrennih Del

nr.               :   numara

Ö.B             :   Özerk Bölge

Ö.S.S.C      :   Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti

R.F.             :   Rusya Federasyonu

SS.              :   Sovyet Sosyalist

SSCB         :   Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği

s.                 :   sayfa

sy.               :   sayı

TDV.          :   Türkiye Diyanet Vakfı

T.T.K          :   Türk Tarih Kurumu

trz.              :   tarihsiz

yy.              :   yüzyıl